Жобалау трансцендентік деп неліктен аталады? 20 страница



Проблеманы айқындау дегеннің өзі осы мақсатты көздейтін бұрыннан бар амалдардың белгілі бір себептермен нәтиже бермейтінін белгілеу, немесе, жаңа ситуация пайда болғанын мойындау. Жаңа ситуацияға сай өзгерістерді жүзеге асырудың мақсаты мен міндеттерін анықтау арқылы жобалаушы келесі кезеңге өтеді. Бұл кезеңде төмендегі жұмыстар орындалады: жағдайды талдау, шектеуліктерін белгілеу; талдау арқылы қалыптасқан жағдай мен күтілетін жағдай арасындағы қайшылықты белгілеу;

Жағдайды талдау үшін ең алдымен берілген жағдайды қарастыру аясын шектеп алу қажет, ол үшін проблемаға қатысы бар субъектілерді, қалыптасқан жағдай кімдер үшін қиындық тудырып отырғанын белгілеу, қиындықтың мәнісі неде екенін, оның пайда болуы мен тәжірибеден орын алу себептерін анықтау қажет. Талдау пәніне қарастырылатын педагогикалық жүйенің, ішкі сипаттамалары: құрылымы, қызметі, байланыстары, ішкі және сыртқы ортаға қатысты сипаттамалары жатады. Бұл жұмыстардың барлығы жобалау алды зерттеу кезеңін құрайды. 

Жобалау барысында зерттеу әрекеттерінің жүргізілуі міндетті, өйткені, проблеманы айқындау және оны шешу жолдарын ұсыну үшін педагогикалық жүйеге қатысты ішкі және сыртқы орта жағдайларын, әлеуметтік топтар мүддесін, т.б. ескеру, жүйенің болашақ бейнесін тұтастық тұрғысынан қарастыру қажет.

Жобалауда түпкілікті нәтиженің параметрлері, жаңа сапалық белгілері әуелі оймен құрастырылып, бастапқы жағдайдағы проблеманы белгілеу, оны шешу әдістерін айқындау мақсаты қойылады. Проблеманы белгілеу барысында жоба мазмұнына қатысты оны бөліктерге бөліп те, тұтастық ретінде жинақтап та қарастыруға болады (Кесте 5). Жобаны құрастырудың жалпы логикасын төмендегідей көрсетуге болады:

 

Кесте 5 – Жоба құрастырудың жалпы логикасы

Проблеманы анықтау  

Мақсат қою

Шешу жолдары мен құралдарын таңдау

 
Проблема       Проблема   Мақсаты Міндет- тері Әдістері (іс– әрекеттер мазмұны, іс– шаралар) Ұйымдастыру түрлері мен қатысушылар Ресурстар құралдар
 

Орындалатын іс – әрекеттер жүйесі

Осылайша, педагогикалық жүйені дамытудағы проблеманы анықтау, мақсат қою, шешу жолдары мен құралдарын таңдау, жобалауды мазмұндық қамтамасыз ету шараларының жиынтығы жобалау қызметінің құрылымы мен алгоритмін қалыптастырады. Орындалатын іс - әрекеттер жүйесі жоғарыда берілген бөлікте жобалау қызметін жүзеге асырудың логикалық жүйесін көрсетеді. Жобалау және жобаны жүзеге асыру ойлау әрекетінің екі бағытын көрсетеді, бірақ, оны басқарушы жобалау қызметінің тікелей орындалатын алгоритмін ғана емес, оны жүзеге асырудың логикасын ойша түрде «кері қарай» құрастыру арқылы түпкілікті нәтижені модельдеу, ол үшін жоспарланып отырған әдіс - тәсілдердің тиімділігін, ресурстарының жеткіліктілігін есептей алуы қажет.    

Жобалауға қажетті ресурстардың анықталуы оның орындалу мүмкіндігін көрсетеді. Ресурс (франц. ressource – қосымша құрал), қаржылар, құндылықтар, мүмкіндіктер және бюджеттің кіріс бөлігі. Ресурстар экономикалық (материалдық, қаржылық); әкімшілік (құқықтық, биліктік); психологиялық (интеллектуалдық, эмоционалдық, тұлғалық); табиғат (климаттық) және басқалар болып бөлінеді. Белгілі бір әрекетті орындауда пайдалануға болатын нәрселердің барлығы да ресурстарға жатқызылады. 

Педагогикалық жүйелерді басқарудағы жобалауға қажетті ресурстары қатарында білімдік, ақпараттық, материалдық-техникалық, қаржылық және адам ресурстары жатқызылады. Осыған сәйкес кез деңгейдегі педагогикалық жүйе аталған ресурстардың біріне жауап беретін, басқаратын белгілі бір бөлімшелер, немесе бөлімдерден құралады.

Қалыптасқан тәжірибеде жоғары оқу орнының проректорлары оқу және әдістеме жұмыстары, ғылыми - зерттеу жұмыстары, тәрбие беру және жастар ісі бағыттарындағы салалардың қызметі үшін, кадр бөлімі профессорлық - оқытушылық құрамдағы, басқару - әкімшілік қызметкерлерден тұратын адам ресурстары үшін, есеп бөлімі қаржылық-экономикалық ресурстар үшін, шаруашылық бөлімі материалдық-техникалық ресурстар үшін жауап береді. Осыған ұқсас тәртіп мектептер мен орта кәсіби оқу орындарында да қалыптасып, мектеп директордың орынбасарларының, бөлім басшыларының әрқайсысы жауап беретін салалары белгіленген. Олардың әрқайсысының құзырлылығы өз саласы үшін жауапкершілікпен ғана шектеледі, олар өз жоспарларына сәйкес өз ресурстарын дамыта отырып, бір-бірімен қатар, көлденең түрдегі қарым қатынаста қызмет етеді.

Бұл жағдайда жүйе басшысының (ректор, директор, т.б.) міндеті – барлық бөлімдердің өз бағытында қызмет етуіне қолайлы жағдайлар жасау. Сонымен қатар, ол ортақ мақсатты орындау қажет болғанда барлық құрылымдық бөлімдердің қызметін бір - бірімен байланыстыру арқылы ұйымдастырады.

Педагогикалық жүйелерді басқарудың осы классикалық сипатында берілген ортақ мақсатты орындауға қажетті барлық ресурстарды жүйені басқарушы тікелей өзі ұйымдастырып, сала басшыларының атқаратын міндеттерін бөліп береді, ресурстардың жұмсалуын өзі қадағалайды. Төмендегі 9-суретте осы жағдайдың көрінісі бейнеленген.

 

 

Сурет 9 – Педагогикалық жүйелерді басқарудың классикалық сипаты 

 

Енді осы мәселеге басқарудағы жобалау қызметін ұйымдастыру тұрғысынан келетін болсақ, бұл құрылым өзінің мәні жағынан дәстүрді басқарудың құрылымдық–қызметтік иерархиясына қарама– қарсы тұрғанын көруге болады.

Төменедгі 10-суреттен көрініп тұрғандай, ресурстар легі жүйені басқарушының айналасына емес, нақты мақсатқа қарай бағытталып, сол нүктеге шоғырландырылған. Бұдан жобалау қызметінің барлық ресурстар легі мен олардың қозғалыс бағыты күтілетін нәтиже – мақсатқа қатысты анықталатын басқарудың ерекше қызметі екенін анықтауға болады.

Осы өзгеріп отыратын мақсаттар нүктесі белгіленген мақсатты жүзеге асыруға барлық ресурстарды жоспарлы түрде белгілі бір тәртіппен жұмылдырылады. Жүйені басқаушының міндеті – мақсаттарды ұйым мүшелерімен бірге нақтылай отырып, оны жүзеге асыруға жүйенің барлық компоненттерін жұмылдыру, оларды ресурстармен жеткіліктілік және қажеттілік принциптері негізінде қамтамасыз ету.

 

 

 Сурет 10 – Педагогикалық жүйелерді басқарудағы жобалау қызметі

 

Айта кету керек, басқару теориясы туралы еңбектердің көпшілігі классикалық басқару жағдайында түрлі ресурстармен қызмет ететін бөлімдердің өзара қатынасы проблемасына арналған, солай бола тұра, бүгінгі күні осы түрлі міндеттер атқаратын бөлімдердің қызметін, өзара байланысын тиімді ұйымдастыру проблемасын шешу жолдары көптеген зерттеушілер үшін өзекті мәселе болып қалуда. Біздің ойымызша, аталған проблеманы шешу жолдарының бірі – осы жобалау қызметін ұйымдастыру.

Жобалау арқылы педагогикалық жүйелерді дамыту іс -әрекеттері белгіленгеннен кейінгі мәселе – жобалау ресурстары мен оны ұйымдастыру , оған жататындар:

− жобалау кезеңдерін анықтау (дайындық кезеңі, жүзеге асыруды бастау, жұмыс барысын бекіту, келісімдер жасау кезеңі, жобалау барысының кезеңдерін бақылау, қорытындылау, т.б.);

− жалпы кететін уақытты бағалау;

− адамдарды жұмыспен қамтамасыз ету;

− жұмыс кестелерін жасау;

− тәуекелді жоспарлау мен резервтерін даярлау

Тәжірибе көрсетіп отырғандай, материалдық және қаржылық ресурстар қаншалықты маңызды болғанымен, ең басты ресурстар адамдар және оларды ұйымдастыру болады. Жобалау қызметін ұйымдастыру, оны жүзеге асыру адамдар тобын, шағын топтарды – командаларды құру арқылы ғана орындалады. К. Фоппель «Команда. Кеңес беру және ұйымдардағы тренингтер» еңбегінде команда туралы «ортақ міндеттерді шешетін және өзара бірін бірі толықтыратын сапалар мен қасиеттерге ие пікірлес адамдардың шағын тобы. Олар өздері жауап беретін жұмыстарының мақсаты мен стратегияларын өздері бірлесіп құрастырады» деп анықтаған.        

Командалардың өзге адамдар тобынан айырмашылығын төмендегідей көрсетуге болады:

− олар келісіп істеуді және басқаруды қажет ететін нақты мақсатты шешу үшін құрылады;

− олар қажет жағдайда жеңіске жету үшін құрылады;

− команда мүшелерінің қызметі өзара алдын ала бөлінеді;

− шағын топтар құрамы негізінен уақытша сипатта болады;

− қандай басқару стилі болса да шағын топтар иерархиялық құрылымда болады.

Осылайша, бір жағынан, жобалау қызметі басқарудың құралы болады, келесі жағынан, жобалаудың өзі басқаруды қажет етеді. Осы тұрғыда жобалаудағы ұйымдастырушылар, немесе басқарушылардың құзыреттілігі туралы проблема пайда болады.

Білім берудің жаңа нәтижелерін қамтамасыз ететін педагогикалық жүйелерді басқарудың аталған проблемаларын шешу оның құрылымдары мен компоненттерін қамтитын ұйымдастырушылық өзгерістер жүргізуді қажет етеді. Бұл өзгерістер мәні белгілі бір жүйені күтілетін жүйеге сәйкестендіру үшін: 1) іс жүзіндегі жүйенің белгілі бір қызметін өзгерту; 2) оны күтілетін жүйе деңгейіне жеткізетін жаңа сипатты жүйе құрастыру; 3) іс жүзіндегі жүйеден күтілетін жүйеге өту процесін жоспарлау; 4) шешімді жүзеге асыру - логикасында жүзеге асырылады.

Жаңа қоғамда адамның өз әрекетін ұйымдастыра алуы оның табысты өмір сүруіне қажетті өзіндік ресурсы болып саналады, ол дамыған сайын адамның тәжірибесіне еніп, өзін - өзі сарқылмас капиталға айналдыратын өмірдің басты мазмұнына айналады. Сондықтан, субъектініңөзіндік әрекетін ұйымдастыра білу, оның өздігінен білім алуына мүмкіндік туғыз жобалаушылық құзыреттіліктерді дамытуды қажет етеді.

 

Сұрақтар мен тапсырмалар

1. Педагогикалық жобалаудың қайта жаңғыртушылық деңгейлеріне сипаттама беріңіз.  

2. Жобалаудың басқа басқару амалдарынан ерекшелігі неде?

3. Педагогикалық жобалаудың міндеттері

4. Жоба құрастырудың жалпы логикасы

5. Педагогикалық жүйелерді классикалық сипатта  басқарудың мәні

6. Педагогикалық жүйелерді басқаруда жобалауды ұйымдастырудың мәні мен ерекшеліктері

7. Жобалау ресурстары мен оны ұйымдастыру

8. Жобаны жүзеге асыратын топтар не командаларға қойылатын талаптар.

9. Жобалау негізіндегі ұйымдастыршылық өзгерістер мәні

Глоссарийді жалғастыр

4. Педагогикалық жобалау дың нәтижелері және бағалау

Педагогикалық жобалаудың нәтижелері педагогикалық жүйелерді дамыту мақсаты  арқылы анықталады, олар, сонымен қатар, мақсатты орындауды көздейтін сан түрлі әдістердің болуын қажет етеді. Педагогикалық жүйелерді дамыту сыртқы – қоғамның әлеуметтік талап - сұраныстары және ішкі – әлеуметтік - педагогикалық жағдайларына тікелей байланысты. Сонымен қатар, білім беру ұйымдары басқа да педагогикалық жүйелер сияқты қол жеткізген нәтижелердің деңгейіне қатысты сипатталады.

Кез - келген деңгейдегі мақсат мазмұндық толықтыққа ие болуы тиіс, оның мәні – алынатын нәтиженің барлық сапаларының қажеттіктер мен талаптарға сәйкес белгіленуінде. Сонымен қатар, мақсатқа сай күтілетін нәтижелерді анықтау барысында олардың диагностикалауға, бақылауға келетін параметрлері белгіленуі тиіс. Яғни, мақсатты анықтау дегеніміз – күтілетін нәтижелердің сипаттамасын тексеруге, өлшеуге болатындай етіп көрсету. Мақсат толықтай диагностикалауға келетін болуы тиіс, сондықтан, оны осы талаптарға сай дәл қоя білу қазіргі басқарушылардың құзыреттілігінің, басқарушылық ой – әрекеттері деңгейінің басты көрсеткіштері болып табылады.

Жобалауға тән негізгі белгілерінің бірі – олардың белгілі бір мақсатқа жету үшін құрылатыны, саналы түрде қойылған мақсат бұдан кейін оны жүзеге асыру барысында қалыптасатын белгілі бір түпкілікті нәтижеге айналады. Сөйтіп, педагогикалық жобалардың мақсатқа сәйкес іс әрекеттердің орындалуына байланысты оның мақсаттылық, мақсатқа ұмтылушылық қасиеті белгіленеді.

Мысалы, педагогикалық жүйе ретіндегі дәстүрлі сабақ процесін алатын болсақ, оның білімдік, дамытушылық және тәрбиелікке негізделген мақсаты сабақтың құрылымдық бөліктеріне (тапсырманы тексеру, қайталау, жаңа тақырыпты меңгеру, бекіту, қорыту) қатысты таратылады, яғни сабақты әр бөлігінің мақсаты айқындалады.

Педагогикалық жүйе ретіндегі еліміздің жалпы білім беру жүйесі алынатын болса, оның мақсаты жоғары білім беру жүйесі, техникалық - кәсіби білім беру жүйесі, жалпы орта білім беру жүйесі, мектепке дейінгі білім беру жүйесі, педагогтардың кәсіби біліктілігі арттыру жүйесі, т.б. мақсаттарына қатысты декомпозицияланады.

Одан кейінгі кіші жүйелердің әрқайсысының өзіндік мақсаттарына сай алынатын түпкілікті өнімді білдіретін күтілетін нәтиже белгіленеді. Мақсаттар жүйесінің деңгейлері жүйенің күрделілігіне қарай тағы да одан да кіші элементтерді қамтып, одан әрі сатылануы мүмкін. Сондықтан, шартты түрде аяқталған құрылымдық мақсаттар жүйесінің таралымы (декомпозициясы) одан әрі - төртінші деңгейде – кіші жүйелердегі іс - әрекеттердің мақсаттарымен жалғасады. Оларды құрастыру үшін ең кіші жүйелердегі басқару қызметінің «кіруден» бастап, «шығуға» дейін қамтитын іс - әрекеттерді қарастырылады.

Іс - әрекеттердің таралымы (декомпозициясы) басқару қызметінің типтік моделіне негізделіп, жоспарлау, ұйымдастыру, үйлестіру мен реттеу, ынталандыру, бақылау, талдау элементтерінен тұрады.


Дата добавления: 2018-10-27; просмотров: 27; ЗАКАЗАТЬ РАБОТУ